داديم . مريم 49 . سپس خداوند ، دعاى آنحضرت را در آخر عمر و در مكَّه و پس از تولَّد دو فرزندش و اسكان اسمعيل در مكَّه و بناى كعبه ، چنين نقل مىكند : پروردگارا اين ديار را امن گردان . من و فرزندانم را از بت پرستى دور كن . . . پروردگارا من بعضى از ذرّيّهء خودم را بدرهء غير قابل كشت نزد خانهء محترم تو سكونت دادم ، تا نماز به پا كنند . . . حمد خداى را كه در پيرى ، اسمعيل و اسحق را به من عنايت فرمود . . . تا گفت : * ( « رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ » ) * ( ابراهيم 35 - 41 ) . آيهء فوق بهترين شاهد است اين پدر كه با مادرش يك جا براى آنها مغفرت ميخواهد غير از « آزر » است ، زيرا ديديم كه دعا براى آزر روى وفا بوعده بود و سپس از وى بيزارى نمود ، ديگر معنى ندارد كه در آخر عمر باز براى كسى كه از او بيزارى كرده آمرزش بخواهد . جاى دقّت است كه در اين دعا « والدىّ » آمده كه جز به پدر و مادر اصلى اطلاق نميشود ، بر خلاف « اب » كه اعمّ است و در دعاى آزر ، گفته بود * ( « وَاغْفِرْ لأَبِي » ) * پس نتيجه اين است كه آزر ، پدر اصلى ابراهيم عليه السّلام نبود ، بلكه عنوانى داشت كه ميشد به او * ( « يا أَبَتِ » ) * خطاب كرد ، لغت عرب اجازه ميدهد كه كلمهء اب بر جدّ ، عمو ، ناپدرى ، سرپرست امور ، و بر هر بزرگ مطاع ، گفته شود . ( الميزان ج 7 ص 168 - 171 ) . [ استغفار ابراهيم براى آزر ] در اين بحث از آيات استفاده خواهيم كرد كه : 1 : استغفار براى مشرك تا وقتى كه نمرده و احتمال هدايت داده مىشود . جايز است . 2 : چون مشرك در حال شرك از دنيا رفت و اهل عذاب بودنش حتمى شد ، ديگر نميشود براى او آمرزش خواست . 3 : در اين كار از ابراهيم عليه السّلام كه براى آزر استغفار كرد پيروى